हरियालीले सिंगारिएको चुरे  प्रकृतिको मौन साथ

“प्रकृतिले कहिल्यै आफ्ना गुणहरूको चर्चा गर्दैन, तर उसका प्रत्येक उपहारले मानव सभ्यतालाई जीवन्त बनाइरहेको हुन्छ । हरियालीले ढाकिएको चुरे त्यही मौन उपहार हो, जसले हजारौं वर्षदेखि तराईको जीवनलाई सि“चिरहेको छ ।“

नेपाल प्राकृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो । उत्तरमा सगरमाथालगायतका हिमशृखला, बीचमा महाभारत र चुरे पर्वतमाला तथा दक्षिणमा उर्बर तराईको मैदानले नेपालको भौगोलिक संरचनालाई अनुपम बनाएको छ । यी सबै भूभागको आफ्नै विशेषता र महत्व भए पनि चुरे क्षेत्रलाई नेपालको सबैभन्दा संवेदनशील र जीवनदायी प्राकृतिक प्रणालीका रूपमा लिने गरिन्छ ।

पूर्वको इलामदेखि पश्चिमको कञ्चनपुरसम्म फैलिएको चुरे पर्वतमाला केवल एउटा पहाडी भूभाग मात्र होइन, यो तराईको जलस्रोत, वन, जैविक विविधता, कृषि र मानव जीवनको आधार हो । त्यसैले चुरेको हरियालीलाई हेर्दा केवल प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुभूति मात्र हुँदैन, यसले सम्पूर्ण जीवन प्रणालीको महत्व सम्झाइदिन्छ । वर्षायाम सुरु भएसँगै चुरेको स्वरूप नै बदलिन्छ । केही महिनाअघि खैरो देखिएका डाँडाहरू हरियो चादरले ढाकिन्छन् । घना जंगल नयाँ पालुवाले सजिन्छ । झरीले धुलेका रूखहरू झन् चम्किला देखिन्छन् । चराचुरुङ्गीको चिरबिराहट, खोलाको कलकल आवाज, हावामा झुलिरहेका रूखका हाँगाहरू र बादलले ढाकेका पहाडले प्रकृतिको अनुपम चित्र सिर्जना गर्छन् ।

यस्तो दृश्यले मानिसलाई केवल आनन्द मात्र दिँदैन, जीवनप्रतिको नयाँ ऊर्जा र आशा पनि प्रदान गर्छ । चुरेको हरियाली वास्तवमै प्रकृतिले रचेको एउटा मौन कविता हो, जसको प्रत्येक हरियो पातमा जीवनको कथा लुकेको हुन्छ । प्रकृतिको वास्तविक सौन्दर्यलाई महसुस गर्न शहरको भीडभाडभन्दा टाढा चुरेको कुनै वन क्षेत्रमा पुग्नुपर्छ । त्यहाँ कृत्रिम आवाज हुँदैन, केवल चराको गीत, हावाको सुसाइ र पानीको सङ्गीत हुन्छ । त्यहाँ धुवाँ र प्रदूषण हुँदैन, केवल स्वच्छ हावा र माटोको सुगन्ध हुन्छ । यही कारण प्रकृतिसँग बिताएको केही समय मानिसको मानसिक स्वास्थ्यका लागि औषधिभन्दा कम प्रभावकारी मानिँदैन ।

आजको व्यस्त जीवनशैलीमा मानिस तनाव, चिन्ता र प्रतिस्पर्धाको घेरामा बाँचेको छ । यस्तो अवस्थामा चुरेको हरियालीले मनलाई शान्त बनाउने, सोचलाई सकारात्मक बनाउने र जीवनलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरणा दिने काम गर्छ । तर चुरेको महत्व केवल सौन्दर्यमा सीमित छैन । यसको सबैभन्दा ठूलो भूमिका जलचक्र सञ्चालनमा छ । वर्षाको पानी चुरेको जंगल र माटोले सोस्छ । त्यही पानी बिस्तारै जमिनभित्र सञ्चित हुन्छ र भूमिगत जलका रूपमा तराईतर्फ बग्छ ।

त्यसैले तराईका हजारौं इनार, कुवा, धारा, खोलानाला र नदीहरू चुरेसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन् । यदि चुरे क्षेत्रको वन नष्ट भयो भने पानी सञ्चित गर्ने प्राकृतिक क्षमता कमजोर हुन्छ । त्यसपछि वर्षाको पानी तीव्र गतिमा बगेर बाढी निम्त्याउँछ, माटो कटान हुन्छ र केही समयपछि पानीका स्रोतहरू सुक्न थाल्छन् । त्यसैले चुरेलाई तराईको पानीको भण्डार पनि भन्ने गरिन्छ । चुरे क्षेत्र जैविक विविधताको हिसाबले पनि अत्यन्त समृद्ध छ । यहाँ सयौं प्रजातिका रूखबिरुवा, जडीबुटी, चराचुरुङ्गी, स्तनधारी जनावर, सरिसृप र सूक्ष्म जीवहरूको बसोबास छ ।

बाघ, चितुवा, हात्ती, हरिण, भालु, वन बिरालो, मयूरजस्ता वन्यजन्तुका लागि चुरे सुरक्षित आश्रयस्थल हो । जंगल केवल रूखहरूको समूह होइन, यो लाखौं जीवहरूको साझा घर हो । एउटा रूख काटिँदा त्यसमा आश्रित चराको गुँड नष्ट हुन्छ, किराको बासस्थान हराउँछ र सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पर्छ । त्यसैले वन संरक्षण भन्नाले केवल काठ जोगाउने कुरा होइन, जीवनको सन्तुलन जोगाउने कुरा हो । विगत केही दशकयता चुरेमाथि बढ्दो मानवीय दबाबले यसको अस्तित्वलाई चुनौती दिएको छ ।

डढेलो, ढुंगा–गिट्टी तथा बालुवाको अनियन्त्रित उत्खनन र सडक विस्तार प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहनका कारण चुरेको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ । कतिपय स्थानमा पहाड नाङ्गा बनेका छन् । पानीका मुहानहरू सुक्न थालेका छन् । विकास आवश्यक छ, तर प्रकृतिको सन्तुलन बिगारेर गरिने विकास अन्ततः विनाशमा परिणत हुन्छ भन्ने तथ्यलाई हामीले समयमै बुझ्न आवश्यक छ ।

चुरे विनाशको असर केवल पहाडमा सीमित रहँदैन । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव तराईका जिल्लाहरूमा देखिन्छ । वर्षातमा बाढी र डुबान बढ्नु, गर्मीयाममा खानेपानीको समस्या देखिनु, कृषि उत्पादनमा गिरावट आउनु र माटोको उर्वराशक्ति घट्नुजस्ता समस्याहरू चुरेको कमजोर हुँदै गएको अवस्थासँग जोडिएका छन् ।

वातावरणविद्हरूका अनुसार चुरे क्षेत्रको संरक्षण हुन सकेन भने भविष्यमा तराईको जलस्रोत र कृषि प्रणाली गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ । जलवायु परिवर्तनले पनि चुरेलाई थप जोखिममा पारेको छ । पहिले नियमित हुने वर्षा अहिले अनियमित हुन थालेको छ । कतिपय स्थानमा अत्यधिक वर्षा हुने र कतै लामो समयसम्म खडेरी पर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । अत्यधिक तापक्रम, डढेलो र मौसमको असन्तुलनले वनस्पति तथा वन्यजन्तुको जीवनचक्रमा समेत असर पुर्‍याएको छ । नेपालमा सामुदायिक वन व्यवस्थापनले संरक्षणमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ ।

स्थानीय समुदायलाई वनको संरक्षण र व्यवस्थापनमा सहभागी गराएपछि धेरै वन क्षेत्र पुनः हराभरा भएका छन् । सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूले वृक्षारोपण, डढेलो नियन्त्रण, अवैध कटानी रोकथाम र वन्यजन्तु संरक्षणमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् । यसले देखाउँछ कि प्रकृति संरक्षणमा स्थानीय समुदायको सहभागिता सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

नेपाल सरकार, वन कर्मीहरु स्थानीयसँग द्वन्द गरेर होइन समन्वय गरेर जानु पर्छ एक आपसमा झगडा होईन सहकार्य गर्नु पर्छ । स्थानीय वासीलाई वन जंगल र वन्यजन्तुको सहअस्तित्वको बारेमा जनचेतना दिनु पर्छ । सरकार, स्थानीय तह, गैरसरकारी संस्था र समुदायबीचको सहकार्यले मात्र चुरेको दीर्घकालीन संरक्षण सम्भव हुन्छ । आजको पुस्ताले प्रकृतिसँगको सम्बन्ध विस्तारै गुमाउँदै गएको छ । मोबाइल, इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिमा रमाइरहेका बालबालिकाले जंगल, नदी र पहाडसँग बिताउने समय घटेको छ ।

वातावरण प्रतिको जिम्मेवारीको भावना बाल्यकालदेखि नै विकास गर्न सके मात्र संरक्षण संस्कृतिको विकास हुन्छ । विद्यालयमा वातावरण शिक्षा, वृक्षारोपण अभियान, प्रकृति अवलोकन कार्यक्रम र स्थानीय वनसँग जोडिएका गतिविधिले नयाँ पुस्तालाई प्रकृतिसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । चुरे संरक्षणमा प्रत्येक नागरिकको पनि उत्तिकै दायित्व छ । एउटा रूख रोप्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको संरक्षण गर्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । वनमा आगलागी हुन नदिनु, प्लास्टिकजन्य फोहोर नफाल्नु, अवैध उत्खननको विरोध गर्नु, पानीको मितव्ययी प्रयोग गर्नु र वातावरणमैत्री जीवनशैली अपनाउनु संरक्षणका आधारभूत कदम हुन् ।

प्रकृतिको संरक्षण ठूलो अभियानबाट मात्र होइन, साना–साना व्यक्तिगत जिम्मेवारीबाट सुरु हुन्छ । चुरेको हरियालीले हामीलाई जीवन दर्शन पनि सिकाउँछ । रूखहरू फल आफैं खाँदैनन्, नदीहरू आफ्नो पानी आफैं प्रयोग गर्दैनन् र बादलले आफ्ना लागि वर्षा गर्दैनन् । प्रकृतिका सबै तत्व अरूको हितका लागि समर्पित छन् । मानव समाजले पनि यही भावना आत्मसात् गर्न सके मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ । प्रकृतिले हामीलाई निःशुल्क अक्सिजन, पानी, माटो र जीवन दिएको छ । त्यसैले प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता संरक्षणमार्फत व्यक्त गर्नु हाम्रो नैतिक जिम्मेवारी हो ।

आज हामीले चुरेलाई जोगाउन सकेनौँ भने भविष्यमा हरियालीको यो अनुपम दृश्य केवल तस्बिर, पुस्तक र सम्झनामा सीमित हुन सक्छ । भावी पुस्ताले स्वच्छ पानी, शीतल हावा र घना वन जंगलको अनुभव गर्न पाउने कि नपाउने भन्ने कुरा आजको हाम्रो व्यवहारमा निर्भर छ । त्यसैले संरक्षणलाई कुनै औपचारिक अभियानका रूपमा होइन, जीवनशैलीका रूपमा अपनाउन आवश्यक छ । हरियालीले सिंगारिएको चुरे नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यको मात्र प्रतीक होइन, यो देशको जीवनरेखा हो ।

यसले पानी दिन्छ, अक्सिजन दिन्छ, जैविक विविधतालाई संरक्षण गर्छ, कृषि प्रणालीलाई जीवन्त राख्छ र मानव सभ्यताको भविष्यलाई सुरक्षित बनाउँछ । प्रकृति बोल्दैन, तर उसका प्रत्येक हरियो पातले एउटा सन्देश दिइरहेका हुन्छन् “मलाई जोगाऊ, म तिमीलाई जीवन दिन्छु ।“  त्यसैले चुरेको संरक्षण गर्नु भनेको केवल वन बचाउनु होइन, नेपालको भविष्य बचाउनु हो । हरियाली जोगाउनु भनेको जीवन जोगाउनु हो, र यही सन्देशलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र हामी प्रकृतिप्रति आफ्नो दायित्व पूरा गर्न सक्षम हुनेछौँ ।
लेखक : उमेश घलान संचारकर्मी हुन ।
(मधेश प्रवाह साप्ताहिक को साउन १४ गते विहिबारको अंकमा प्राकाशित)