डम्बरपुरकोभाईरल पुल साँझ : गोठको सुगन्ध र परम्परागत जीवनको सुन्दर कथा

उमेश घलान/निजगढ–१३, डम्बरपुर, बारा । साँझ पर्दै छ । पश्चिमी आकाशमा घाम बिस्तारै ओरालो लाग्दै गर्दा सुन्तला रङले पोतिएको क्षितिजले गाउँको सुन्दरतालाई झनै मोहक बनाएको छ । सडक तथा पुलको दुवैतिर फहराइरहेका रङ्गीचङ्गी झण्डा, टाढासम्म फैलिएको वनको हरियाली, सडकमा हिँडिरहेका गाईबाख्राका बथान, घाँसको भारी बोकेर गाईवस्तु चरन गरे फर्किदै गरेको दृश्य र गाउँको परिवेश बोकेको एउटा बस यी सबै दृश्यले बाराको उत्तरी भेगमा अवस्थित निजगढ नगरपालिका–१३, डम्बरपुरको ग्रामीण जीवनको एउटा जीवन्त चित्र प्रस्तुत गर्छन् ।

यो दृश्य केवल सूर्यास्तको सुन्दरता होइन । यो गाउँको पहिचान हो, परम्परागत जीवनशैलीको निरन्तरता हो र प्रकृतिसँग नजिक रहेर जीवन बिताइरहेका मानिसहरूको दिनचर्याको झलक पनि हो । यहाँको जीवन सहरको चकाचौंधभन्दा फरक छ । बिहानको सुरुवात घरआँगन, खेतबारी र गोठबाट हुन्छ । दिनभरि श्रममा बित्छ र साँझ पर्दै जाँदा गाउँका बाटाहरूमा घर फर्किने मानिस तथा गाईवस्तुको चहलपहल देखिन थाल्छ ।

डम्बरपुरको यो साँझले मानौँ एउटा सन्देश दिइरहेको छ जीवनको वास्तविक सुन्दरता सधैँ सुविधासम्पन्न भवन र व्यस्त सडकमा मात्र हुँदैन; कहिलेकाहीँ गाउँको धुलोमाटो, गाईबाख्राको बथान र अस्ताउँदो घामको रङमै संसारकै आत्मीय दृश्य भेटिन्छ ।

जहाँ गाउँको दिनचर्या प्रकृतिसँगै चल्छ

ग्रामीण जीवनको आफ्नै लय हुन्छ । यहाँ समय केवल घडीको सुईसँगै अघि बढ्दैन, प्रकृतिको परिवर्तनसँगै पनि अघि बढ्छ । बिहान उज्यालो हुनासाथ घरआँगनमा चहलपहल सुरु हुन्छ । कसैले खेतबारीको काम सम्हाल्छन्, कसैले गाईवस्तुलाई घाँसपातको व्यवस्था गर्छन् त कसैले बाख्रा चराउन लैजाने तयारी गर्छन् । दिनभरि आफ्नो काममा व्यस्त रहने गाउँलेहरू साँझपख घर फर्किंदा गाउँको वातावरणमा छुट्टै आत्मीयता देखिन्छ ।

डम्बरपुरको ग्रामीण परिवेशमा कृषि र पशुपालन जीवनका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । परम्परागत खेतीपातीसँगै गाईवस्तु तथा बाख्रापालन यहाँको जीवनशैलीसँग जोडिएका छन् । किसानका लागि खेतबारी अन्न उत्पादन गर्ने ठाउँ मात्र होइन, परिवारको जीवन धान्ने आधार पनि हो । त्यसैगरी गोठमा बाँधिएका गाईवस्तु र आँगनमा देखिने बाख्राका बथान ग्रामीण अर्थतन्त्रका एम्ल्क महत्त्वपूर्ण हिस्सा पनि हुन् ।

गाउँको बाटोमा गाईबाख्राको बथान देखिनु कतिपयका लागि सामान्य दृश्य हुन सक्छ । तर यस दृश्यभित्र एउटा लामो परम्परा लुकेको छ । पुस्तौँदेखि मानिसले खेतीपाती र पशुपालनलाई जीवनको आधार बनाउँदै आएका छन् यहाँका किसानले । यही अभ्यासले गाउँको सामाजिक संरचना, खानपान, श्रम संस्कृति र पारिवारिक जीवनलाई आकार दिएको पाईन्छ ।

गाईवस्तु र बाख्रापालन : किसानको भरोसा

कृषि र पशुपालन एकअर्कासँग नजिकबाट जोडिएका पेसा हुन् । खेतमा उत्पादन हुने पराल र अन्य घाँसपातले पशुपालनमा सहयोग पुर्‍याउँछन् भने पशुबाट प्राप्त गोबर खेतबारीका लागि जैविक मलको स्रोत बन्न सक्छ । यसरी खेत र गोठबीचको सम्बन्धले परम्परागत ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँदै आएको छ ।

गाईवस्तु पाल्नु भनेको बिहानबेलुका गोठमा चारा राख्नु वा दूध दुहुनु मात्र होइन।ल । यसको पछाडि नियमित श्रम, समय र जिम्मेवारी जोडिएको हुन्छ । पशुलाई समयमा घाँसपात खुवाउने, सफा पानी दिने, गोठ सफा राख्ने र आवश्यक पर्दा उपचारको व्यवस्था गर्नुपर्छ । बाख्रापालनमा पनि हेरचाह, चरनको व्यवस्था र रोगबाट जोगाउने जिम्मेवारी उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

ग्रामीण परिवारका लागि पशुपालन आम्दानीको अतिरिक्त स्रोत बन्न सक्छ । दूध, बाख्रा तथा अन्य पशुजन्य उत्पादनबाट प्राप्त आम्दानीले घरखर्च, बालबालिकाको पढाइ र खेतीपातीका आवश्यकतामा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । विशेषगरी सानो स्तरमा बाख्रापालन गर्ने परिवारका लागि उचित हेरचाह र बजारको पहुँच उपलब्ध भएमा यो आयआर्जनको उपयोगी माध्यम बन्न सक्छ ।

यद्यपि पशुपालन सहज पेसा त होइन । घाँसपातको उपलब्धता, पशु स्वास्थ्य सेवा, रोग नियन्त्रण र बजार व्यवस्थापनजस्ता विषयमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । परम्परागत सीपसँगै आधुनिक पशुपालनसम्बन्धी ज्ञान जोड्न सके डम्बरपुर र भक्तलाल यद आसपासका किसानले यस क्षेत्रबाट अझ राम्रो लाभ लिन सक्छन् ।

अस्ताउँदो घाम र गाउँको आत्मीयता

तस्बिरमा देखिएको आकाशको गाढा सुन्तला रङले साँझको दृश्यलाई असाधारण बनाएको छ । पश्चिमतिर घाम गोलो उज्यालोका रूपमा चम्किरहेको छ । क्षितिजमा देखिएका रुखका आकृतिहरूले दृश्यलाई अझ आकर्षक बनाएका छन् । सडक तथा पुलको किनारमा लहरै राखिएका झण्डा र अगाडि बढिरहेको बसले गाउँको यो साँझलाई जीवन्त बनाएका छन् ।

यही दृश्यमा जोडिएको निजगढ नगरपालिका–१३, डम्बरपुरस्थित भैरल पुलले गाउँको प्राकृतिक सौन्दर्य र ग्रामीण जनजीवनलाई अझ जीवन्त बनाएको छ । साँझको सुन्तला रङले आकाश रङ्गाइरहँदा पुलको सडकमा अघि बढिरहेका गाईबाख्राका बथानले यहाँको परम्परागत जीवनशैलीको झल्को दिन्छन् । खेतीपाती र पशुपालनलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाउँदै आएका गाउँलेका लागि यस्ता दृश्य सामान्य दिनचर्याका हिस्सा हुन् । तर बाहिरबाट हेर्नेका लागि यिनै सामान्य दृश्य गाउँको मौलिकता, आत्मीयता र प्रकृतिसँगको निकटताको सुन्दर परिचय बन्न सक्छन् ।

त्यही सडकमा गाईबाख्राको बथान अघि बढिरहेको छ । कसैले घर फर्किने हतारमा पाइला चालिरहेको होला, कसैले दिनभरि चराएका पशुलाई सुरक्षित गोठसम्म पुर्‍याउने सोच बनाइरहेको होला । बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिने यो क्षणभित्र ग्रामीण जीवनका अनेक जिम्मेवारी र अनुभूति समेटिएका छन् ।

सहरमा साँझ पर्नु भनेको कार्यालयबाट घर फर्किने समय, सवारीसाधनको चाप र बजारको चहलपहल हुन सक्छ । तर गाउँमा साँझको अर्थ केही फरक हुन्छ । खेतबाट फर्किने किसान, गोठतिर लाग्ने पशु, घरआँगनमा बल्न थाल्ने बत्ती र परिवारसँगै बिताउने समयले साँझलाई विशेष बनाउँछन् ।

दिनभरि काम गरेर थाकेका मानिसका लागि घर फर्किनु केवल एउटा ठाउँमा पुग्नु होइन, आफ्ना मान्छेबीच पुग्नु हो । गोठमा रहेका पशु, आँगनमा पर्खिरहेका परिवारका सदस्य र घरबाट आउने आत्मीय आवाजले गाउँको जीवनलाई न्यानो बनाउँछन् ।
डम्बरपुरको यो दृश्यमा त्यही आत्मीयता अनुभूत गर्न सकिन्छ । यहाँ प्रकृतिको सुन्दरता र मानिसको दैनिकी एकअर्काबाट अलग छैनन् । सूर्यास्तको रङ, सडकमा हिँडिरहेका पशु र ग्रामीण परिवेश एउटै कथाका फरकफरक पाटा बनेका छन् ।

परम्परागत खेतीपाती र बदलिँदो समय

समय परिवर्तन हुँदै गएको छ । खेती गर्ने तरिका फेरिएका छन्, कृषि औजार र मेसिनको प्रयोग बढेको छ र गाउँको जीवनमा पनि नयाँ प्रविधिले प्रवेश गरेको छ । तर धेरै ग्रामीण परिवारका लागि खेतीपाती र पशुपालन अझै जीवनको आधार बनेका छन् ।

परम्परागत खेतीपातीमा पुस्तौँदेखि सिक्दै र सिकाउँदै आएको ज्ञानको महत्त्व छ । मौसमको अनुमान गर्ने, माटोको अवस्था बुझ्ने, बाली लगाउने समय पहिचान गर्ने र पशुपालनको अनुभवबाट समस्या समाधान गर्ने सीप ग्रामीण समुदायमा लामो समयदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको छ ।

तर बदलिँदो परिस्थितिमा परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न आवश्यक छ । गुणस्तरीय बीउ, माटो परीक्षण, वैज्ञानिक सिँचाइ, कृषि यान्त्रीकरण र बजारसम्बन्धी जानकारीले किसानको उत्पादन र आम्दानी बढाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छन् । पशुपालनमा पनि उन्नत घाँसखेती, नियमित पशु स्वास्थ्य सेवा र वैज्ञानिक व्यवस्थापनले राम्रो परिणाम दिन सक्छ ।

डम्बरपुरजस्ता ग्रामीण बस्तीमा कृषि तथा

पशुपालनलाई सम्मानजनक र आम्दानीमूलक पेसा बनाउन सके स्थानीय युवालाई गाउँमै सम्भावना खोज्ने अवसर प्राप्त हुन सक्छ । त्यसका लागि स्थानीय तहबाट किसानलाई आवश्यक तालिम, प्राविधिक सहयोग, कृषि सामग्री र बजारसँगको सम्बन्ध विस्तार गर्न ध्यान दिनु जरुरी छ ।

गाउँको विकासका लागि सडक, भवन र अन्य भौतिक संरचना आवश्यक छन् । तर त्यससँगै कृषि उत्पादन, पशुपालन, रोजगारी र स्थानीय स्रोतको सदुपयोगलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ । गाउँको वास्तविक समृद्धि त्यहाँका बासिन्दाको जीवनस्तरमा सुधार आउँदा मात्र सार्थक हुन्छ ।

गाउँको सरलतामा लुकेको ठूलो सम्पत्ति

ग्रामीण जीवनको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको सरलता र आत्मीयता हो । गाउँमा मानिसको जीवन प्रकृतिसँग नजिक हुन्छ । खेतबारी, घाँसपात, पशुपन्छी, वनजङ्गल र खुला आकाश दैनिक जीवनका हिस्सा हुन्छन् । यही निकटताले गाउँलाई आफ्नै विशेषता प्रदान गर्छ ।

डम्बरपुरको साँझमा देखिएको दृश्यले गाउँको यही विशेषतालाई उजागर गरेको छ । यहाँको सुन्दरता कृत्रिम रूपमा सिर्जना गरिएको होइन । यो प्राकृतिक वातावरण, स्थानीय जीवनशैली र मानिसको दैनिक श्रमबाट बनेको छ । सडकमा हिँडिरहेका गाईबाख्रा, टाढासम्म फैलिएको वनको आकृति र अस्ताउँदै गरेको घामले कुनै विशेष सजावटबिना नै मनमोहक दृश्य निर्माण गरेका छन् ।

गाउँको यस्तो जीवनशैलीलाई केवल पुरानो वा परम्परागत भनेर हेर्नु उचित हुँदैन । यसभित्र आत्मनिर्भरता, श्रमको सम्मान, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग र सामुदायिक जीवनका महत्त्वपूर्ण मूल्यहरू छन् । यी मूल्यलाई जोगाउँदै शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, कृषि प्रविधि र रोजगारीका अवसर विस्तार गर्न सक्नु नै ग्रामीण विकासको उचित बाटो हो ।

गाउँको सरलता जोगाउनु भनेको विकास रोक्नु होइन । बरु विकासका नाममा स्थानीय पहिचान र प्राकृतिक वातावरण नष्ट हुन नदिई जीवनलाई अझ सहज, सुरक्षित र समृद्ध बनाउनु हो ।

प्रकृति जोगाउनु पनि हाम्रो जिम्मेवारी खेतीपाती र पशुपालन प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएका गतिविधि हुन् । माटो, पानी, घाँसपात र वनजङ्गल सुरक्षित रहे मात्र कृषि तथा पशुपालन दीर्घकालसम्म सञ्चालन गर्न सकिन्छ । त्यसैले गाउँको विकास गर्दा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ ।
चरन क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन, पानीका स्रोतको संरक्षण, वृक्षरोपण, माटोको उर्वराशक्ति जोगाउने अभ्यास र वातावरणमैत्री खेतीले ग्रामीण जीवनलाई दीर्घकालसम्म टिकाउ बनाउन सहयोग गर्छन् । वन र कृषि क्षेत्रबीच सन्तुलन कायम गर्न सके पशुपालनका लागि आवश्यक घाँसपात तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतको उपलब्धता पनि सुरक्षित रहन सक्छ ।

डम्बरपुरको ग्रामीण परिवेशले प्रकृतिसँगको यही सम्बन्ध सम्झाउँछ । यहाँको सुन्दरता केवल अहिले देखिएको सूर्यास्तमा सीमित छैन । यो भविष्यका पुस्ताले पनि अनुभव गर्न पाउनुपर्ने साझा सम्पत्ति हो । आज हामीले प्रकृतिको संरक्षण गर्न सक्यौँ भने भोलिका पुस्ताले पनि यही माटोमा खेती गर्न, पशुपालन गर्न र गाउँको साँझमा यस्तै सुन्दरता हेर्न पाउनेछन् ।

डम्बरपुर : सम्झनामा बसिरहने गाउँ

मानिस जहाँ पुगे पनि आफ्नो गाउँसँगको सम्बन्ध सजिलै बिर्सन सक्दैन । बाल्यकालका सम्झना, घरआँगन, खेतबारी, गाउँका बाटा र परिचित दृश्यहरूले जीवनभर मनमा विशेष स्थान बनाइरहन्छन् । गाउँको एउटा सामान्य साँझले पनि पुराना दिन सम्झाउन सक्छ । माटोको सुगन्ध, गाईवस्तुको आवाज र अस्ताउँदै गरेको घामले मनमा गहिरो आत्मीयता जगाउन सक्छन् ।

निजगढ नगरपालिका–१३, डम्बरपुरको यो दृश्य पनि त्यस्तै सम्झनायोग्य छ । यहाँको भैरल पुल, सडक, वनको पृष्ठभूमि, गाईबाख्राको बथान र सुन्तला रङले भरिएको आकाशले ग्रामीण जीवनको सरल तर सुन्दर कथा सुनाउँछन् ।

यो दृश्यमा कुनै बनावटीपन छैन । यहाँ जीवन आफ्नै गतिमा अघि बढिरहेको छ । दिनभरि श्रम गरेका मानिस साँझसँगै घर फर्किरहेका छन् । पशुहरू गोठतर्फ लागिरहेका छन् । आकाशमा घामको उज्यालो बिस्तारै मधुरो हुँदै छ । प्रकृतिले अर्को दिनको प्रतीक्षा गर्दै विश्राम लिन खोजिरहेको छ । सायद यही गाउँको सुन्दरता हो जहाँ सामान्य देखिने दृश्य पनि असाधारण अनुभूति बन्न सक्छ । जहाँ श्रम जीवनको हिस्सा हो, पशुपालन परम्पराको निरन्तरता हो र प्रकृतिको नजिक रहनु जीवनको आफ्नै आनन्द हो ।

गाउँको माया, माटोको भरोसा

बाराको उत्तरी भेगमा अवस्थित निजगढ नगरपालिका–१३, डम्बरपुरको यो साँझले ग्रामीण जीवनको सुन्दरता र महत्त्वलाई एकैसाथ प्रस्तुत गरेको छ । अस्ताउँदो घामले आकाशलाई सुन्तला रङमा रङ्ग्याएको छ । सडकमा गाईबाख्राको बथान अघि बढिरहेको छ । वरिपरिको प्राकृतिक वातावरणले गाउँको पहिचानलाई जीवन्त बनाएको छ ।

यस दृश्यको वास्तविक महत्त्व यसको सौन्दर्यमा मात्र छैन । यसले खेतीपाती, पशुपालन, श्रम र प्रकृतिसँग जोडिएको ग्रामीण जीवनको कथा पनि सुनाउँछ । गाउँको अर्थतन्त्रलाई आधार दिने किसान र पशुपालकहरूको योगदान सम्झाउँछ । आधुनिकताको यात्रामा अघि बढ्दा पनि आफ्नो मौलिक पहिचान र परम्परालाई सम्मान गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ ।

डम्बरपुर र भक्तलालजस्ता गाउँको समृद्धिका लागि कृषि र पशुपालनलाई व्यवस्थित, व्यावसायिक र सम्मानजनक बनाउनु आवश्यक छ । किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउनुपर्छ । पशुपालकले आवश्यक प्राविधिक सेवा र बजारको पहुँच प्राप्त गर्नुपर्छ । युवाले गाउँमै रोजगारी र उद्यमको सम्भावना देख्न पाउनुपर्छ । साथै, प्रकृति र स्थानीय पहिचानको संरक्षण पनि विकासको अभिन्न हिस्सा बन्नुपर्छ

गाउँ केवल बसोबास गर्ने ठाउँ होइन । गाउँ हाम्रो स्मृति हो, संस्कृति हो, श्रमको सम्मान हो र जीवनको आधार हो । खेतबारीमा उम्रिएको अन्न, गोठमा पालिएका पशु र साँझमा अस्ताउँदै गरेको घामले यही सत्य सम्झाउँछन् ।

डम्बरपुरको यो सुन्दर साँझले मनमा एउटै भावना जगाउँछ गाउँको माया कहिल्यै पुरानो हुँदैन, माटोको भरोसा कहिल्यै कमजोर हुनु हुँदैन र किसानको मेहनत सधैँ सम्मानित हुनुपर्छ । जहाँ अस्ताउँदो घामसँगै गाईबाख्राका बथान घर फर्किन्छन्, जहाँ खेतबारीले जीवन धान्छन् र जहाँ प्रकृतिको काखमा सरल जीवन मुस्कुराउँछ त्यही हो हाम्रो डम्बरपुर, हाम्रो गाउँ, हाम्रो पहिचान । लेखक : उमेश घलान
तस्वीर : दोर्जे सिङ्तान “अनुरागी“