वर्तमान राजनीतिक परिवेश : चुनौती र सम्भावनाको संगम

(एक युवा प्रेमी नेता तथा समाजसेवीको दृष्टिकोणबाट विस्तृत, विश्लेषणात्मक र दीर्घ लेख)

वर्तमान विश्व राजनीतिक परिवेश गहिरो परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ । शक्ति सन्तुलनको पुनर्संरचना, आर्थिक प्रतिस्पर्धा, प्रविधिको तीव्र विकास र भू–राजनीतिक तनावले विश्व राजनीतिलाई नयाँ दिशातर्फ मोडिरहेको छ ।

यस्ता परिवर्तनशील अवस्थाबीच नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रले आफ्नो राष्ट्रिय हित, स्वाधीनता र विकासको लक्ष्यलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ । नेपालको राजनीतिक यात्रा ऐतिहासिक उतारचढावले भरिएको छ । राजतन्त्रबाट गणतन्त्रसम्मको संक्रमण, सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्य, संविधान निर्माण र संघीय प्रणालीको स्थापना यी सबै चरणहरूले नेपालको राजनीतिक संरचनालाई पूर्ण रूपमा रूपान्तरण गरेका छन् ।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना सँगै जनताको सार्वभौमसत्ता संस्थागत भएको छ । तर, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन । संविधानले संघ, प्रदेश र स्थानीय तहलाई स्पष्ट अधिकार दिएको भए पनि व्यवहारमा अधिकारको प्रयोग, स्रोतको बाँडफाँड र जिम्मेवारीको स्पष्टता अझै चुनौतीपूर्ण रहेको छ ।

कतिपय अवस्थामा अधिकारको दोहोरो व्याख्या, समन्वयको अभाव र प्रशासनिक कमजोरीले विकास प्रक्रिया सुस्त बनाएको छ । राजनीतिक अस्थिरता नेपालको दीर्घकालीन समस्या हो । बारम्बार सरकार परिवर्तन हुनु, गठबन्धनको अस्थिर समीकरण बन्नु र दलगत स्वार्थ हाबी हुनुका कारण नीति निर्माणमा निरन्तरता देखिँदैन । यसले दीर्घकालीन योजनाहरू कार्यान्वयनमा समस्या सिर्जना गर्छ ।

जनताले अपेक्षा गरेको स्थायित्व, विकास र सुशासन अझै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन । एक युवा प्रेमी नेता तथा समाजसेवीको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, राजनीति केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, समाज परिवर्तनको आधारभूत साधन हो । राजनीति मार्फत समाजमा न्याय, समानता र अवसरको सुनिश्चितता गर्न सकिन्छ । तर, यसका लागि नेतृत्वमा इमानदारी, नैतिकता र जनप्रतिबद्धता अनिवार्य हुन्छ ।

आजको राजनीतिक परिवेशमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष नागरिक चेतना हो । सामाजिक सञ्जाल, सञ्चार माध्यम र प्रविधिको विकाससँगै नागरिकहरू पहिलेभन्दा बढी सचेत भएका छन् । उनीहरूले सरकारका गतिविधि नियालिरहेका छन्, प्रश्न गरिरहेका छन् र उत्तरदायित्व मागिरहेका छन् । यसले लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने अवसर दिएको छ । तर, यससँगै गलत सूचना, दुष्प्रचार र भ्रम फैलिने जोखिम पनि बढेको छ ।

सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अप्रमाणित जानकारीले समाजमा विभाजन, अविश्वास र अस्थिरता सिर्जना गर्न सक्छ । त्यसैले डिजिटल साक्षरता र जिम्मेवार अभिव्यक्ति आजको आवश्यकता बनेको छ । नेपालको आर्थिक अवस्था राजनीतिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ । स्थिर सरकार र स्पष्ट नीति बिना आर्थिक विकास सम्भव हुँदैन । उद्योग, व्यापार, पर्यटन, कृषि, ऊर्जा लगायतका क्षेत्रहरूमा लगानी बढाउन विश्वासिलो वातावरण आवश्यक हुन्छ । तर, नीति अस्थिरता, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचारले विकास प्रक्रियामा अवरोध सिर्जना गरिरहेको छ । कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो । तर, अझै पनि परम्परागत खेती प्रणाली हाबी छ ।
आधुनिक प्रविधिको अभाव, बजार व्यवस्थापनको कमजोरी र मूल्य सुनिश्चितताको अभावले किसानहरू समस्यामा छन् । यदि कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरण, यान्त्रीकरण र बजार व्यवस्थापन गर्न सकियो भने देश आत्मनिर्भर बन्न सक्छ । औद्योगिक विकास पनि अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन ।

उत्पादनमुखी उद्योगहरूको अभाव, ऊर्जा आपूर्ति समस्या र नीतिगत अनिश्चितताले औद्योगिक क्षेत्र कमजोर बनेको छ । तर, नेपालसँग जलविद्युत्, पर्यटन र प्राकृतिक स्रोतको अपार सम्भावना छ । यदि सही नीति र लगानी ल्याउन सकियो भने औद्योगिक क्रान्ति सम्भव छ । युवा शक्ति नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो । तर, रोजगारीको अभावका कारण युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन् ।

यो प्रवृत्ति दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रका लागि घातक हुन सक्छ । त्यसैले युवालाई देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्ने, उद्यमशीलता प्रवद्र्धन गर्ने र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक छ । राजनीतिक दलहरूले युवालाई नेतृत्वमा ल्याउने साहस गर्नुपर्छ । युवाहरूमा नयाँ सोच, ऊर्जा र सिर्जनशीलता हुन्छ । यदि उनीहरूलाई अवसर दिइयो भने राजनीति थप गतिशील र परिणाममुखी बन्न सक्छ ।

विश्व राजनीतिमा भइरहेका घटनाक्रमले नेपाललाई पनि प्रभावित गरिरहेको छ । महाशक्ति राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धा, क्षेत्रीय द्वन्द्व, आर्थिक नीतिमा परिवर्तन र जलवायु संकटले नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा पनि प्रभाव पार्छ । यस्तो अवस्थामा सन्तुलित कूटनीति अपनाउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । नेपालले छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । न त कसैको प्रभावमा पर्ने, न त अलगावमा बस्ने बरु सहकार्य र समन्वयको नीति अवलम्बन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ । सुशासनको सवालमा अझै धेरै सुधार आवश्यक छ । भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती, अपारदर्शिता र उत्तरदायित्वको अभावले जनताको विश्वास कमजोर बनाएको छ ।

यदि यी समस्याहरू समाधान गर्न सकिएन भने लोकतन्त्रप्रति नै निराशा बढ्न सक्छ । त्यसैले सुशासनलाई व्यवहारमै लागू गर्न कडा कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ । सामाजिक समावेशिता नेपालको अर्को महत्वपूर्ण विषय हो । विभिन्न जातजाति, भाषा, संस्कृति र समुदायबीच समान अवसर सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ । समावेशी विकास बिना दिगो समृद्धि सम्भव हुँदैन । पर्यावरण र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ ।

बाढी, पहिरो, खडेरी, तापक्रम वृद्धि जस्ता समस्याले जनजीवन प्रभावित भइरहेको छ । यसका लागि दिगो विकास नीति, वातावरण संरक्षण र आपतकालीन व्यवस्थापन प्रणाली सुदृढ बनाउन आवश्यक छ । शिक्षा प्रणालीलाई पनि समयानुकूल बनाउनु आवश्यक छ । केवल प्रमाणपत्र दिने शिक्षा होइन, सीप, ज्ञान र व्यवहारिक दक्षता दिने शिक्षा आवश्यक छ । यदि शिक्षाले रोजगारी सिर्जना गर्न सकेन भने बेरोजगारी समस्या झन् बढ्नेछ ।

स्वास्थ्य सेवा पनि जनताको आधारभूत अधिकार हो । गुणस्तरीय र पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवा बिना मानव विकास सम्भव हुँदैन । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै स्वास्थ्य सेवा अपर्याप्त छ । यसतर्फ विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । एक समाजसेवीको रूपमा हेर्दा, राजनीतिक नेतृत्वले केवल नीतिगत भाषण मात्र होइन, व्यवहारिक सुधारमा ध्यान दिनुपर्छ । जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष परिवर्तन ल्याउने काम गर्नुपर्छ । अन्ततः, वर्तमान राजनीतिक परिवेश चुनौतीपूर्ण भए पनि यसभित्र ठूलो सम्भावना लुकेको छ ।

यदि नेतृत्वले दूरदर्शिता, इमानदारी र जिम्मेवारीका साथ काम गर्न सकेमा नेपालले समृद्धिको मार्ग समात्न सक्छ । राजनीति आरोप–प्रत्यारोपको खेल होइन, सेवा र विकासको माध्यम बन्नुपर्छ । सहकार्य, समन्वय र साझा लक्ष्यका साथ अघि बढे मात्र राष्ट्र बलियो बन्न सक्छ । नेपाल आज एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ । विगतका राजनीतिक परिवर्तनहरूले देशलाई नयाँ संरचना त दिएका छन्, तर ती संरचनालाई प्रभावकारी, परिणाममुखी र जनमुखी बनाउने काम अझै बाँकी छ ।

यस्तो अवस्थामा अबको राजनीति पुराना शैली, सोच र अभ्यासबाट अगाडि बढ्न सक्दैन । समयको माग स्पष्ट छ, युवा शक्ति, नवप्रवर्तन र सकारात्मक सोचलाई केन्द्रमा राखेर नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नु । यही मार्गले मात्र नेपाललाई स्थायित्व, विकास र समृद्धितर्फ डोर्याउन सक्छ । नेपालको जनसंख्यामा युवाको हिस्सा अत्यन्त ठूलो छ । यो केवल संख्या मात्र होइन, सम्भावनाको विशाल भण्डार हो ।

युवाहरू ऊर्जावान, सिर्जनशील, जोखिम लिन तयार र परिवर्तनप्रति खुला हुन्छन् । तर विडम्बना के छ भने यही वर्ग आज अवसरको खोजीमा विदेशिन बाध्य छ । यदि यही ऊर्जा देशभित्र प्रयोग गर्न सकियो भने नेपालले छोटो समयमै ठूलो फड्को मार्न सक्छ । युवा शक्तिलाई राजनीतिमा सार्थक रूपमा समावेश गर्नु केवल नाराको विषय होइन, व्यवहारिक कार्यान्वयनको विषय हो । राजनीतिक दलहरूले युवालाई केवल पोस्टर टाँस्ने, नारा लगाउने वा भीड जुटाउने कार्यकर्ताको रूपमा होइन, नीति निर्माण गर्ने र नेतृत्व लिने क्षमतायुक्त व्यक्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ ।

निर्णय प्रक्रियामा युवाको सहभागिता सुनिश्चित नगरेसम्म नयाँ सोच राजनीतिमा प्रवेश गर्न सक्दैन । नवप्रवर्तन (Innovation) आजको विश्वको मूल मन्त्र हो । प्रविधि, उद्यमशीलता, शिक्षा, कृषि, स्वास्थ्य हरेक क्षेत्रमा नयाँ सोच र नयाँ उपाय आवश्यक छन् । नेपालको विकासका लागि पनि परम्परागत सोचबाट बाहिर निस्केर नवप्रवर्तनलाई अंगीकार गर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, डिजिटल शासन प्रणाली, स्मार्ट कृषि, हरित ऊर्जा, स्टार्टअप संस्कृति जस्ता क्षेत्रमा ध्यान दिन सके देशले नयाँ गति लिन सक्छ ।

राजनीतिमा नवप्रवर्तनको अर्थ केवल प्रविधि प्रयोग गर्नु मात्र होइन, सोच र कार्यशैली परिवर्तन गर्नु पनि हो । पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, परिणाममुखी योजना, समयमै काम सम्पन्न गर्ने संस्कार—यी सबै नवप्रवर्तनकै अंग हुन् । यदि राजनीतिक प्रणालीले यी तत्वहरू आत्मसात् गर्न सकेन भने जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न कठिन हुनेछ । सकारात्मक सोच पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

नेपालको राजनीतिक परिवेशमा अक्सर निराशा, आरोप–प्रत्यारोप र नकारात्मकता बढी देखिन्छ । यसले जनतामा पनि निराशा फैलाउँछ । तर, यदि नेतृत्वले सकारात्मक सोच, समाधानमुखी दृष्टिकोण र सहकार्यको भावना अपनायो भने वातावरण नै परिवर्तन हुन सक्छ । सकारात्मक सोच भनेको समस्या नदेख्ने होइन, समस्याको समाधान खोज्ने क्षमता हो ।

देशमा चुनौतीहरू छन बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, विकासको ढिलासुस्ती तर यी समस्याहरू समाधान गर्न सकिने विषय हुन् । आवश्यक छ त केवल दृढ इच्छाशक्ति र सही दिशा । नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नका लागि केही आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छन् । पहिलो, राजनीतिलाई सेवा र जिम्मेवारीको रूपमा बुझ्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।

सत्ता प्राप्ति अन्तिम लक्ष्य होइन, जनताको सेवा गर्ने माध्यम हो भन्ने सोच स्थापित गर्नुपर्छ । दोस्रो, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्छ । निर्णय प्रक्रियादेखि बजेट खर्चसम्म सबै कुरामा खुलापन आवश्यक छ । जनताले कर तिर्छन् भने उनीहरूलाई थाहा पाउने अधिकार पनि हुन्छ—कहाँ, कसरी र किन खर्च भइरहेको छ भन्ने । तेस्रो, शिक्षा र चेतनाको विकासमा जोड दिनुपर्छ ।

सचेत नागरिक बिना सुदृढ लोकतन्त्र सम्भव हुँदैन । नागरिकले आफ्नो अधिकार र कर्तव्य दुवै बुझ्नुपर्छ । चौथो, सहकार्य र सहमतिको राजनीति आवश्यक छ । लोकतन्त्रमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ, तर राष्ट्रिय मुद्दामा एकता हुनुपर्छ । विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार जस्ता विषयमा सबै दलहरूको साझा दृष्टिकोण आवश्यक छ ।

पाँचौं, युवालाई अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ । रोजगारी, उद्यमशीलता, सीप विकास र लगानीका अवसर बढाएर युवालाई देशमै टिकाउनुपर्छ । यदि युवा विदेशिने क्रम रोक्न सकिएन भने देशको भविष्य कमजोर हुनेछ । नवप्रवर्तनको सन्दर्भमा शिक्षा प्रणालीलाई पनि पुनर्संरचना गर्न आवश्यक छ । अहिलेको शिक्षा प्रणाली धेरै हदसम्म सैद्धान्तिक छ । यसलाई व्यवहारिक, सीपमूलक र प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्छ ।

विद्यार्थीले पढेर रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ । डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले शासन प्रणालीलाई सरल, छरितो र पारदर्शी बनाउन सक्छ । ई–गभर्नेन्स, अनलाइन सेवा, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली जस्ता उपायहरूले भ्रष्टाचार घटाउन र सेवाप्रवाह सुधार्न सहयोग गर्छन् । साथै, स्थानीय तहलाई सशक्त बनाउनुपर्छ ।

स्थानीय सरकारले जनताको नजिकबाट काम गर्ने भएकाले विकासका काम प्रभावकारी रूपमा गर्न सक्छ । तर, त्यसका लागि स्रोत, क्षमता र पारदर्शिता आवश्यक छ । समाजसेवाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, राजनीतिक नेतृत्वले जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष परिवर्तन ल्याउने काम गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य सेवा सुधार, शिक्षा गुणस्तर वृद्धि, खानेपानी, सडक, विद्युत् जस्ता आधारभूत सुविधामा सुधार ल्याउन सके मात्र जनताले विकासको अनुभूति गर्न सक्छन् ।
अन्ततः, नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण कुनै एक दिनमा सम्भव हुँदैन । यो दीर्घकालीन प्रक्रिया हो, जसमा राजनीतिक दल, नेतृत्व, नागरिक समाज, युवा र सम्पूर्ण जनताको सहभागिता आवश्यक हुन्छ । अबको समय परिवर्तनको समय हो । पुराना कमजोरी दोहोर्याएर होइन, नयाँ सोच, नयाँ ऊर्जा र नयाँ दृष्टिकोणका साथ अघि बढ्नुपर्ने समय हो । यदि युवा शक्ति, नवप्रवर्तन र सकारात्मक सोचलाई केन्द्रमा राखेर राजनीति अघि बढाइयो भने नेपालले स्थायित्व, विकास र समृद्धिको मार्ग अवश्य समात्नेछ । यही विश्वास, यही संकल्प र यही दिशा नै आजको नेपालको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो ।

लेखक नेकपा एमालेका युवा प्रेमी नेता हुन ।